واژهٔ اِماکی (Emaki) از اصطلاح اِماکیمونو (Emakimono) به معنای «طومارهای مصور» ترجمه شده است. طومارهای اِماکیمونو عموماً در دو قالب پدید میآمدند: یا تصاویر و متن بهطور همزمان بر روی یک طومار واحد ترسیم و نوشته میشدند، یا مجموعهای از تصاویر در کنار بخشهایی از متن قرار میگرفت و سپس همهٔ آنها بهصورت یک طومار به یکدیگر متصل میشدند. نخستین طومارهای تصویری شناختهشده در ژاپن در اواخر سدهٔ نهم یا دهم میلادی پدید آمدند. با این حال، طومار مصور داستان گنجی (Genji Monogatari Emaki) در اوایل سدهٔ دوازدهم میلادی خلق شد. این اثر از کهنترین طومار بازمانده از نوع مونوگاتاری (روایتهای داستانی ژاپنی) به شمار میآید، و قدیمیترین طومار غیر بوداییِ باقیمانده در ژاپن نیز محسوب میشود. تاریخ دقیق خلق این طومار مشخص نیست، اما پژوهشگران زمان تولید آن را حدود سالهای ۱۱۲۰ تا ۱۱۴۰ میلادی برآورد کردهاند. اگر این تاریخگذاری درست باشد، این اثر تنها اندکی بیش از یک قرن پس از نگارش داستان گنجی (The Tale of Genji) توسط بانوی دربار موراساکی شیکیبو پدید آمده است. رمان گنجی، زندگی، عشقها، کامیابیها و اندوههای شاهزادهای به نام هیکارو گنجی را روایت میکرد و به سرعت به محبوبترین اثر ادبی درباری ژاپن تبدیل شد. در نتیجه، هنرمندان دربار تصمیم گرفتند بخشهایی از این رمان را در قالب طومارهای مصور به تصویر بکشند و بدین ترتیب یکی از شاهکارهای تاریخ نقاشی ژاپن شکل گرفت.
طومار اصلی گنجی مونوگاتاری اِماکی در زمان خلق خود حدود ۴۵۰ فوت (نزدیک به ۱۳۷ متر) طول داشت. این مجموعه از بیست طومار تشکیل شده بود و بیش از یکصد نگاره و افزون بر سیصد برگ خوشنویسی را در بر میگرفت. با این حال، بخشهای باقیمانده از این اثر امروزه تنها قسمت کوچکی از مجموعهٔ اولیه را تشکیل میدهند و روایت کامل داستان گنجی را در بر ندارند. آنچه از این شاهکار هنری تا امروز حفظ شده است، شامل ۱۹ نگاره، ۶۵ برگ متن خوشنویسیشده و ۹ صفحه قطعات پراکنده است.
مهمترین قطعات موجود اکنون در دو مجموعه نگهداری میشوند: موزه توکوگاوا (Tokugawa Art Museum) در ناگویا و موزه گوتو (Gotoh Museum) در توکیو. این آثار در زمره «گنجینههای ملی ژاپن» قرار دارند و از ارزشمندترین میراث فرهنگی این کشور محسوب میشوند .اهمیت تاریخی طومار مصور داستان گنجی در آن است که یکی از قدیمیترین نمونههای سالم نقاشی سکولار ژاپن، یکی از کاملترین نمونههای سبک یاماتوئه و یکی از نخستین شاهکارهای روایت تصویری در شرق آسیا به شمار میرود. این اثر پلی میان ادبیات و نقاشی ایجاد کرد و الگوی بسیاری از آثار روایی ژاپن در سدههای بعد شد. همچنین، از طریق آن میتوان به درک عمیقتری از فرهنگ درباری، زیباییشناسی و جهانبینی ژاپن در عصر هیآن دست یافت. نگارههای گنجی مونوگاتاری اِماکی بیش از آنکه بر کنش و رویداد تأکید کنند، میکوشند احساسات پنهان شخصیتها، فضای شاعرانهٔ روایت و جهان ذهنی اشراف دورهٔ هیآن را به تصویر بکشند. همین ویژگی سبب شده است که این طومار یکی از شاهکارهای نقاشی ژاپن، , یکی از مهمترین اسناد بصری برای شناخت فرهنگ، ادبیات و زیباشناسی درباری ژاپن در قرون میانه به شمار آید. طومار مصور داستان گنجی (Genji Monogatari Emaki) با دو شیوهٔ تصویری شاخص شناخته میشود: فوکینوکی یاتای (Fukinuki Yatai) و هیکیمه کاگیبانا (Hikime Kagibana). این دو شیوه از مهمترین ویژگیهای نقاشی درباری ژاپن در دورهٔ هیآن به شمار میروند و نقش مهمی در شکلگیری زبان بصری این اثر دارند.
شیوهٔ فوکینوکی یاتای (Fukinuki Yatai)
اصطلاح فوکینوکی یاتای را میتوان به معنای «سقف برداشتهشده» یا «بامِ کنارزدهشده» ترجمه کرد. در این شیوه، فضای داخلی ساختمانها از زاویهای مرتفع و تقریباً از دید پرنده نمایش داده میشود؛ گویی سقف و بخشی از دیوارهای بنا برداشته شدهاند تا بیننده بتواند همزمان فضای درونی و فعالیتهای شخصیتها را مشاهده کند.
در برخی صحنهها حتی بخشی از دیوارها و جداکنندههای داخلی نیز حذف شدهاند تا روایت تصویری روانتر و قابلفهمتر شود. با وجود این سادهسازی در نمایش معماری، هنرمندان در ترسیم جزئیات ساختمانی، چیدمان اتاقها، درها، پردهها و عناصر معماری، دقتی چشمگیر و واقعگرایانه به خرج دادهاند. از این رو، طومار گنجی امروزه یکی از منابع ارزشمند برای مطالعهٔ معماری و فضاهای زندگی اشراف ژاپنی در دورهٔ هیآن محسوب میشود.
شیوهٔ هیکیمه کاگیبانا (Hikime Kagibana)
ویژگی مهم دیگر این طومار، استفاده از شیوهٔ هیکیمه کاگیبانا است؛ اصطلاحی که بهطور تحتاللفظی به معنای «چشمهای خطی و بینی قلابمانند» است.
در این شیوه، چهرهٔ افراد با مجموعهای از عناصر بسیار ساده و قراردادی نمایش داده میشود:
• چشمها به صورت خطوط باریک و افقی؛
• بینی به شکل خطی خمیده یا قلابمانند؛
• دهان با خطی کوتاه و ظریف؛
• فقدان ویژگیهای فردی و تشخص چهره.
با وجود آنکه در ترسیم چهرهها از شیوهٔ قراردادی و ساده شدهٔ هیکیمه کاگیبانا استفاده شده است، هنرمندان طومار گنجی مونوگاتاری اِماکی همچنان توانستهاند طیف گستردهای از احساسات و حالات روانی شخصیتها را به مخاطب منتقل کنند. این موضوع نشاندهندهٔ ظرافت و پیچیدگی زبان تصویری هنر ژاپن در دورهٔ هیآن است .یکی از روشهایی که هنرمندان برای بیان احساسات فردی به کار میبردند، تغییرات بسیار ظریف در اندازه، شکل و جایگاه اجزای چهره بود. برای مثال، ضخامت ابروها یا لبها، زاویهٔ قرارگیری ابروها و چشمها، و همچنین فاصلهٔ میان چشم و ابرو، همگی میتوانستند بیانگر حالات روحی متفاوت باشند.
نمونهٔ شاخص این رویکرد را میتوان در فصلهای ۳۷ و ۳۹ مشاهده کرد؛ جایی که شخصیت بانو کوموی (Lady Kumoi) به تصویر کشیده شده است. او در این صحنهها زنی جوان، ارادهمند و در عین حال گرفتار حسادتی شدید معرفی میشود. هنرمند برای انتقال این ویژگیهای شخصیتی، ابروهای او را اندکی پررنگتر و قدرتمندتر ترسیم کرده، مردمکهای چشم را کوچکتر و کمی پایینتر قرار داده، نگاه او را اندکی به سمت پایین متمایل ساخته و لب بالایی را اندکی ضخیمتر نشان داده است. همین تفاوتهای ظریف، بدون خروج از قواعد سبک هیکیمه کاگیبانا، به شخصیت حالتی متمایز و عاطفی میبخشند.
یکی از مشهورترین صحنههای باقیمانده، صحنه کاشیواگی (Kashiwagi) است. در این بخش از داستان، کاشیواگی، یکی از اشراف جوان دربار، پس از رابطهای پنهانی با شاهزادهبانویی به نام اونو-نو-میا، دچار عذاب وجدان و بیماری میشود. نقاش در این صحنه او را در بستر بیماری نشان میدهد، در حالی که خدمتکاران و نزدیکانش در اطراف او حضور دارند. فضای اتاق با رنگهای ملایم و خاموش ترسیم شده و فاصله میان شخصیتها نوعی سکوت و اندوه را القا میکند. چهرهها بسیار سادهاند، اما حالت بدنها و چینش عناصر تصویری بهخوبی احساس فروپاشی روحی کاشیواگی را منتقل میکند. این صحنه نمونهای درخشان از توانایی هنرمندان هیآن در بیان احساسات پیچیده انسانی بدون استفاده از حرکات اغراقآمیز یا چهرهپردازی واقعگرایانه است.
صحنه مشهور دیگری که اغلب در مطالعات تاریخ هنر ژاپن مورد توجه قرار میگیرد، آزوما-یا (Azumaya) یا «کلبه شرقی» است. این بخش از داستان به اوکیفونه، یکی از شخصیتهای زن رمان مربوط میشود. او درگیر روابط عاطفی پیچیده و دردناکی شده و در وضعیتی آکنده از تردید و اندوه زندگی میکند. در تصویر، او در فضای داخلی اقامتگاهی آرام و نسبتاً خلوت دیده میشود. ترکیببندی اثر به گونهای است که بخش زیادی از تصویر را فضای خالی و معماری اشغال کرده و شخصیت اصلی در گوشهای از صحنه قرار گرفته است. این انتخاب آگاهانه باعث میشود احساس تنهایی و انزوای اوکیفونه به بیننده منتقل شود. بسیاری از پژوهشگران این تصویر را یکی از زیباترین نمونههای تجسم مفهوم ژاپنی «مونو نو آواره» میدانند؛ احساسی از اندوه لطیف در برابر گذرا بودن زندگی و روابط انسانی.
اهمیت تاریخی طومار مصور داستان گنجی در آن است که یکی از قدیمیترین نمونههای سالم نقاشی سکولار ژاپن، یکی از کاملترین نمونههای سبک یاماتوئه و یکی از نخستین شاهکارهای روایت تصویری در شرق آسیا به شمار میرود. این اثر پلی میان ادبیات و نقاشی ایجاد کرد و الگوی بسیاری از آثار روایی ژاپن در سدههای بعد شد. همچنین، از طریق آن میتوان به درک عمیقتری از فرهنگ درباری، زیباییشناسی و جهانبینی ژاپن در عصر هیآن دست یافت.
منابع
• Penelope Mason, History of Japanese Art, Pearson, 2005.
• Miyeko Murase, Bridge of Dreams: The Mary Griggs Burke Collection of Japanese Art, Metropolitan Museum of Art, 2000.
• J. Thomas Rimer, The World of the Shining Prince: Court Life in Ancient Japan, Kodansha, 1999.
• Richard Bowring, Murasaki Shikibu: The Tale of Genji, Cambridge University Press, 1988.
• Tokugawa Art Museum, Genji Monogatari Emaki Catalogue.
• Gotoh Museum Collection Guide
